Qirq yamoq haqi

Qirq yamoq haqi
Qirq yamoq haqi


Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, biz ko‘rmagan, biz bo‘lmagan zamonlarning birida ikki qo‘shni bo‘lgan ekan. Biri o‘ta boy, bo‘g‘zigacha moy, ikkinchisi uning xizmatida sochi oqargan, ammo kosasi oqarmagan kambag‘al ekan.

Kunlarning birida kambag‘alning xotini qo‘chqorday o‘g‘il tug‘ibdi. Otasi bizdan ham bir boy chiqsin, deb yaxshi niyat bilan otini Bolqiboy qo‘yibdi. Bola ulg‘ayib, aqli zukko, tili burro, zo‘r o‘g‘lon bo‘libdi. Farosati yetmagan ish yo‘q, shundan ota-onasining ko‘ngli to‘q ekan. Bir ish qilar bo‘lsa, o‘n odam bir taraf, uning o‘zi bir taraf bo‘lar ekan. Ovozasini eshitgan boylar kiroyi xizmatkoring shunday bo‘lsa, deb har yoqdan uni izlab, otini sizlab kelaveribdi. Boshqalar ilib ketmasin, deb qo‘shni boy erta bahordan uni so‘roqlabdi:

– Qo‘shnining qo‘shnida haqqi bor, deydilar. O‘zga boylarga boqmaysan, ularning gapiga quloq osmaysan. Menga xizmat qilsang kam bo‘lmaysan, so‘raganingni olasan.

Kambag‘alning bolasi zukkolarning zukkosi emasmi, boyning yo‘qlashini oldindan sezib, otasining qirq yamoq choponini kiyib chiqibdi.

– Boy ota, qo‘shni haqqini bilamiz. Siz aytgandek qilamiz. Xizmat bizdan – haqqi sizdan, – debdi Bolqiboy unga ta’zim qilib.


– So‘raganingni berganim bo‘lsin, ayt! – debdi boy ota tantilik bilan.

– Men bir kambag‘alning bolasi bo‘lsam, ko‘p so‘ramayman. Xizmatimga shu choponimning haqini bersangiz bo‘ldi, – debdi o‘zini kamtar va kamsuqum ko‘rsatib.

– E, bolam, shu yamog‘ing haqqi qancha bo‘ladi? Yuzta bo‘lsa ham, uzmagan nomard, – debdi boy o‘ylab ham o‘tirmay.

Bolqiboy ota-onasining, qo‘ni-qo‘shnining haqini undirish fursati yetganidan xursand bo‘libdi. Boy gapidan qaytib qolmasiligi uchun, yamoq haqqini el-yurt oldida kelishib olaylik, debdi. Bu gap boyga ham sariyog‘dek yoqib tushibdi.

Ularning shartlashayotganini eshitib tumonat odam yig‘ilibdi. Bolqiboy odamlar guvohligida shartini ayta boshlabdi:

– Yamog‘imga to‘lanadigan haq: birinchi yamog‘imga ikki dona bug‘doy, ikkinchisiga – to‘rt dona, uchinchisiga – o‘n olti dona, to‘rtinchisiga – ikki yuz ellik olti, beshinchisiga...

Boy, bo‘ldi, o‘shanda – hosil yig‘ilgach, sanab olarsan, deb Bolqiboyni to‘xtatibdi. Bu g‘aroyib shartlashuvga sira aqli yetmagan xaloyiq yigitga ichi achib, boyni qarg‘ab tarqalishibdi.

Oradan uch oy bahor, uch oy yoz o‘tib, yig‘im-terim mavsumi – kuz kelibdi. Boydan o‘chini olish uchun yigit ter to‘kib mehnat qilibdi. Bug‘doy ham chunonan hosil beribdiki, boy bu yil omborlarim donga to‘ladigan bo‘ldi deb suyunibdi. Bolqiboy shartlashganda guvoh bo‘lgan odamlarni yig‘ib boyning qoshiga boribdi. Chopon yamog‘ining haqqi qancha bo‘lishiga aqli yetmagan boy bir xalta bug‘doyni o‘rtaga qo‘yib:

– Qani yamog‘ingning haqqini sanab olaver, haloling bo‘lsin, – debdi saxiylik bilan.

Bolqiboy shoshmasdan bu birinchi yamog‘imning haqqi, deb xaltasiga ikki dona bug‘doy joylabdi, so‘ng bu ikkinchi yamog‘imning haqqi deb to‘rt dona bug‘doyni qopiga solibdi. Shunday qilib qirq yamog‘ining haqqini bir-bir sanab xaltaga joylayveribdi. Qarasa, birin-ketin xaltalar to‘larmish-u, Bolqiboy sanashdan to‘xtamasmish. Xaloyiq ham do‘ppisini olib boshini qashib qolibdi. Bolqiboy o‘zi bilan bir to‘p jo‘rasini olib kelgan ekan. Har birining qo‘ynidagi xalta-yu qoplar bir-bir ochilib bug‘doyga to‘laveribdi. Hash-pash deguncha boyning omborida hech vaqo qolmabdi. Shartlashganda quvongan boy, bolasi tengidan yengilgach, yuragini changallab yotib qolibdi. Shart boshida yigitga rahmi kelganlar uning aql-zakovatiga tan beribdi. Bolqiboyni boydan hammamizning haqqimizni oldi deb olqishlashibdi. Boy bo‘lsa yetmagan bug‘doy uchun hovlisini xatlab beribdi. El oldida sharmanda bo‘lganiga chiday olmay shahardan bosh olib ketibdi.

Alqissa, bolajonlar, Bolqiboy aql bilan ish ko‘rib ochko‘z boyni shunday jazolagan ekan.

Sichqonning noshukurligi

Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, ko‘m-ko‘k o‘rmon yoqasida bir uy bor ekan. Bu uyda bir keksa kampir yolg‘iz yashar ekan. Bir kuni kampir eshik yonida ip yigirib o‘tirganda, qarg‘a quvlab kelayotgan sichqonni ko‘rib qolibdi. Kampir o‘rnidan turib, qarg‘ani kaltak bilan haydabdi. Sichqonni uyga olib kirib, oldiga bir kaft guruch to‘kibdi......

Dehqon va Jin

Qadim zamonlarda Baliqko‘l tomonlarda bir Jin bo‘lgan ekan. Kunlarning birida uning xojasi olamdan o‘tib, Jin ozodlikka chiqibdi. U hech qachon mustaqil, ozod yashab ko‘rmagan ekan. Endi nima qilsam ekan, yo o‘zimga boshqa xo‘jayin topsammikan, deb ketayotib dalada mehnat qilayotgan dehqonga duch kelibdi. U terlab-pishib yer chopayotgan ekan....

Boylik topgan bola

Bor ekan-u, yo‘q ekan, qadim o‘tgan zamonda bir cholning ikki o‘g‘li bo‘lib, ulardan biri sabrli va mehnatkash, ikkinchisi esa yalqov va ishyoqmas ekan. Katta o‘g‘il tinmay mehnat qilgani uchun ham sog‘lom va baquvvat bo‘lsa, dangasa o‘g‘il xo‘ppa semiz va dardmand ekan......

Ochko‘z bo‘ri

Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, ulkan o‘rmonda bir ayyor tulki bo‘lgan ekan. Bir kuni u yo‘lda, bo‘rini uchratibdi. Bo‘ri semizgina quyonni tishlab ketayotgan ekan. Tulki bo‘riga......

Tulkining uyi

Bor ekan-u yo‘q ekan, och ekan-u to‘q ekan, obod dasht qishlog‘ida tomorqasi kattagina ahil oila yashar ekan. Uy bekasining buyurtmasiga ko‘ra ota-o‘g‘il shu tomorqalari chetida qurgan yangi qo‘noq – tovuqkatak binoyidek chiqibdi. Mo‘jaz hovlisi sim to‘r bilan o‘ralgan. Erta-indin tovuqlar shu joyga ko‘chiriladi. Tushdan keyin bekaning o‘g‘li...

Shlyapa kiygan haykallar

Tog‘dagi bir qishloqda nihoyatda kambag‘al chol bilan kampir yashar edi. Er-xotin poxoldan shlyapa to‘qishar, chol ularni shaharga sotgani olib borardi. Savdosi yurishsa, biror yegulik olib qaytardi. Shlyapa sotilmagan kuni qariyalar och-nahor uxlashga majbur bo‘lishardi......

Dariya va turfa rang baliqchalar

Qachonlardir ko‘m-ko‘k tubsiz dengiz va qalin zumrad o‘rmon oralig‘idagi kichkina qishloqda baliqchilar oilasi yashagan ekan. Xonadon sohibi Kali, mehribon beka Dilda, o‘g‘li Mansur va sohibjamol qizaloq Dariyadan iborat bu uyda barchaning o‘z yumushi bor edi. Kali baliq tutib kelar, Mansur parranda va darrandalarni ovlashda mohir edi. Dilda va...

Qirq yamoq haqi

Bir bor ekan, bir yo‘q ekan, biz ko‘rmagan, biz bo‘lmagan zamonlarning birida ikki qo‘shni bo‘lgan ekan. Biri o‘ta boy, bo‘g‘zigacha moy, ikkinchisi uning xizmatida sochi oqargan, ammo kosasi oqarmagan kambag‘al ekan......

Toshqotgan ajdarho

Qadimda Boysun bilan Sho‘rchi orasidagi kichik so‘qmoq Qoradaradan o‘tardi. Savdogar, yo‘lovchi karvonlari ming azob bilan dara ichidan o‘tib, Hisor tomonlarga borishardi......

Sabr daraxtining mevasi

Bir bor ekan, bir yo‘q ekan. Katta bir shahar bo‘lgan ekan. U yerning aholisi judayam mehnatkash ekan. Bu shaharda bir etikdo‘z yashar ekan. Uning Ko‘sa ismli o‘g‘li bor ekan. Etikdo‘z har kuni charchab ishdan qaytganda Ko‘sa bilan suhbatlashar, bolasining biyron javoblaridan yayragan etikdo‘z birpasda charchog‘ini unutib yuborarkan. Kunlar...

Fikr qo'shish