Қайнонам ўргатган бола парвариши боламдан айирди

Бекат. Анчадан буён автобус кутяпман. Ўзимни чалғитиб атрофни кузата бошладим. Бекатда мен ва либоси одми бўлса-да, ўзига жуда ярашган аёлдан бошқа хеч ким йўқ.

У шу қадар ҳаёлга чўмганки, бошидан қуёш тушаётганини хам сезмаётгандай эди назаримда. Эси жойидамасмикан ёки... Йўқса, ақли-хуши бор одам сал наридаги сояни кўриб, ўша ёққа ўтган бўларди. Қуёш нурларининг тиғида бундай алпозда ўтирмасди, назаримда. Ёки соғлиғи ёмонлашиб қолдимикан? Секин яқинлашиб, ёрдам беришимни айтдим. У жим. Саволимни баландроқ овозда такрорладим. Аёл уйқудан уйғонгандай, сесканиб, хайрон бўлиб қаради.

Танишиб, сухбатлашдик. Эрталаб қайнонаси сабаб уйда жанжал бўлиб, эри жавобини бермоқчи бўлгани, агар шундай бўлса, қуда-андалари, фарзандлари, дўст-душманлари олдида бош кўтариб юролмаслигини айтди. У қайнонасини айбламади. Фақат хаётида юз берган, аммо хануз жавобини тополмаган баъзи воқеалар хақида сўзлади.

Бундан 33 йил аввал 17 ёшимда турмушга чиқдим. Отам қаттиққўл эди. Розилик хам сўрагани йўқ. Совчи қўйиб юрган қариндошимизга узатиб юборди. Талаба бўлганим учун, бир ой турар-турмас, Тошкентга келдик. Хомиладорлик давримда шифокор кўригига боришим, кўнглим истаган нарсаларни эйишим кераклиги хақида хеч ким айтмаган. Ота-онам узоқда. Курсдошларим билан энди танишяпмиз. Маслахат берувчи йўқ.
Ўзимнинг хам ақлим этмаган экан. Ёш бўлганман-да. Биринчи босқични битириб, уйга қайтаётганимда, хомила саккиз ойлик бўлганди. Келин қайнонанинг кўнглидан чиқиши керак, хамма ишни эплаш керак деб, онам уқдиргани учун ўзимни аямасдан хамма ишни қилишга харакат қилардим. Қайнотам қорамолчилик билан шуғулланарди. 15та қорамолни кунига уч махал суғориш учун уйимиз ёнидаги ариқдан катта челакда сув ташийман. Эрталаб, кечқурун шу челакларда ховлига сув сепиб, супураман. Қайнонам мақтайди. Мен ҳурсанд.

Тўғриси, бу ишлар қишлоқ қизларининг доимий қиладиган юмушлари. Лекин, шахарда яшаб, заифлашган, хомиладор, бунинг устига камқон аёлнинг иши эмаслигини бир хафтадан кейин билиб олдим.

Ўғлим муддатидан олдин туғилди. Шифокорлар оғир кўтариш туфайли шундай бўлганини айтишди. Барвақтроқ туғилган бўлса-да бола тетик, зийрак эди. Бир хафтада уйга руҳсат беришди.

Қайнонам менга бола парваришини ўргата бошлади. Энг аввало, уни чиниқтириш керак экан. Бунинг учун кечқурун ва тонг сахарда эшик, деразаларни очиб, болани яланғоч қилиб қўямиз. Ёзнинг тонгида тоғли қишлоқларда этни жунжиктирадиган шабада эсади. Боланинг териси нафас олишига шу керак эмиш...
Шу усулда тарбияланаётган бола 20 кунлар ўтиб йўталиб, иситма чиқарди. Онам шифокорга олиб борайлик деганда, қайнонам “вой, бу нима деганингиз, бутун қишлоқнинг боласини ўзим катта қилганман-а, хеч нарса қилмайди, бола шундай қилиб катта бўлади” деб жахл қилди. Ха, қайнонам хамшира эди. Онам қудасининг юзидан ўтолмади.

Шу тариқа уч кун ўтиб, боламни тупроққа қўйдик. Хеч нарсани тушунмай, довдираганча қолавердим.

Қайнонам хукм чиқарди: Битта болани эплаб туғиб, қарай олмаган келиннинг пешонасида ойи бўлса хам керак эмас. Ажрашади!!!

Бу вақтда Тошкентда ишлайдиган турмуш ўртоғим қишлоққа келишга вақт тополмаётган эди.

“Отасини уйига жўнатиб юбор!”

Бир ой ўтиб, турмуш ўртоғим ўқишимни давом эттиришим учун Тошкентга олиб келди.
Вақт ўтиб, яна хомиладор бўлдим. Турмуш ўртоғим, “бу сафар қишлоққа бормаслигимни” айтиб, таниш шифокор қидира бошлади. Эгизак қизлар бағримизни тўлдирди.

Талабаман? Болалар билан қийналиб қолдим. Ўқишдан таътил олсам-да иккита болани эплай олмаётгандим. Қарашиш учун жиянимни чақирдик. Буни эшитган қайнонамнинг жахли чиқиб, ота-онамга роса жанжал қилибди.

Қайнонам келди. Вазифам баттар мушкуллашди. Келин, она, рафиқа эдим. Болалар қолиб, қайнонанинг кўнглини топиш билан овора бўлиб қолдим. Овқат сал кечикса хам, болалар йиғлаб қолса хам мен айбдор.

Бир куни Фотиманинг иссиғи чиқди. Икки ойлик чақалоқлар тинмай чинқиради. Тили йўқ айтгани, сабабини тополмайман. “Тез ёрдам”га қўнғироқ қилмоқчи бўлсам, қайнонам: “кераги йўқ, ўзим қарайман,” деб жахл қилади. Боланинг тинимсиз йиғисини

эшитиб, безовта бўлган ён қўшнимиз келиб қолди. У шифокор чақирди.

Боланинг қорни тўймаяпти, деб қайнонам берган думба ёғи гўдакнинг ошқозонига зўрлик қилган экан. Дорилар ёзиб беришди. Турмуш ўртоғим ишдан келиши билан қайнонам: “Ҳотининг мени хурмат қилмайди, мен қолиб, қўшнининг гапига кириб, доктор чақирди. Бир ўзинг ишласанг, шунча дорига пул қани? Бундай келин билан бир кун хам яшатмайман, хозироқ отасини уйига жўнатиб юбор!” дея йиғи-сиғини бошлаб юборди.

У вақтлар бир ҳонали ижара уйда яшаймиз. Мен ошҳонада, уларнинг овозини эшитиб турардим. Қайнонам икки кун қовоғини очмади. Шу араз билан қишлоққа кетди.

“Қорамолларни сотиб, болаларга уй олайлик”

Турмуш ўртоғимнинг маоши тўрт кишини боқишга зўрға этарди. Шунинг учун шароити яҳши бўлмаса-да арзонроқ ижара уй топишга харакат қилардик. Кузнинг боши билан Чорсу тарафдаги махалладан арзон нарҳда уй топдик. Кун совий бошлаган, бу уйларда иситиш тизими йўқ экан. Болалар шамоллаб қолмасин деб, эхтиётлаб, ўраб-чирмайман. Бошқа уй топишнинг ўзи бўлмайди, буни хам зўрға топганмиз.

Шундай кунларда отам иш юзасидан шахарга келиб, бизни кўришга келдилар. Бир соат хам ўтирмай, чиқиб кетдилар. Кейин келиб, танишларидан бирини кўп қаватли уйи борлигини, хозироқ у эрга кўчиб ўтишимизни айтиб, қўлимизга калит тутқазганларида кўзимга ёш келди.

Иссиқ, икки ҳонали уй биз учун жаннатнинг бир бўлаги эди. Бахорга чиқиб, отам ва қайнотам ўртасида жанжал чиққани хақида ҳабар келди. “Қорамолларни бир қисмини сотсангиз, мен хам пул қўшаман, фарзандларимизга шахардан уй олиб берайлик, улар ижарада юриб қийналиб кетди”, деган сўзлари бунга бахона бўлган экан.

Отам Тошкентга тез-тез келардилар. Хар сафар машина юкҳонаси озиқ-овқатга тўла бўларди. Болалар бир ёшдан ошганда отам бор йиққан-терганини йиғиб, бизга икки ҳонали уй олиб берди.

“Пичоқни ким ўғирлади?”

Орадан йиллар ўтди. Анча ўзимизни тиклаб олдик. Эгизаклар катта бўлди. Ўғилли хам бўлдик. Ўқишимни битириб, ишга жойлашдим. Уйимиз бор. Қишлоқда ўғлимизни суннат тўйини ўтказдик. Қайнотам ва икки ўғли тўйга сарфланадиган гўшт яъни битта қорамол ва қўйни беришди.

Бу вақтда турмуш ўртоғим шахардаги нуфузли идоралардан бирида ишлар, қишлоқда хам ўзига яраша обру-эътиборга эга эди. У вақтларда туман хокимлари хаммага хам кўринавермаганидан, уларнинг тўйдаги иштироки анча шов-шув бўлди. Бизнинг тўйимизга хоким келди.

Тўй ўтгач, икки кундан кейин шахарга қайтадиган бўлдик. Қайнонам тўйда яҳшигина тўёна тушганини мақтаниб, “сизлар хар бир кишини тўйига кела олмайсизлар, биз шу эрдамиз, рўйҳатдаги одамлар тўй қилганда, ўзимиз хадя берамиз”, деб бизга бир сўм хам бермаслигини айтди. Энг қизиғи, тўйда бир нечта идиш-товоқ ва пичоқ йўқолган экан. Қайнонам уларни мен отамга олиб бориб берганимни айтиб, ўғрига чиқарди. Бундай тухматдан довдираб қолдим. Турмуш ўртоғинг ва қайнота-қайнонанинг кўнглини топай деб, бундай сўзларни эшитсанг... хеч нарсага тегмаганимни, айтгандим, ўғирлик қилгани этмагандай, менга гап қайтаришни хам ўрганибдими? жавобини бериб юбор, кўча тўла ҳотин, деб ўғлига дўқ қилди.

Турмуш ўртоғим диёнатли инсон. Бу гаплардан қаттиқ ҳафа бўлиб, мени химоя қилди. Шу тариқа тўйда барча пулимизни сарфлаб, хақорат эшитиб, поэъздга билетлар олиш учун отамдан пул сўрадим. Тошкентга қайтдик.

“Ўғлимни уйига хеч ким келмасин!”

Аслида арзимасдай кўринадиган, бироқ, юракка тошдек қадаладиган бундай воқеалар жуда кўп бўлди. Барига чидадим. Энг мухими, турмуш ўртоғим мехрибон бўлса, хар замонада қайнонанинг бир-икки сўзига ҳўп десам хеч нарса қилмайди, деган фикрда яшаб юрдим.
Қишлоққа хар борганимда, энг яҳши нарсаларни қайнонамга атаб олиб бораман. Пул хам бераман, бирор заруратга ишлатасиз, деб. Шу тариқа ёшимизга ёш қўшилиб, қайнонам 85га кирди. Мен хам қизларни узатдим. Энди келин олиш арафасидаман. Шахарда шароит анча қулай деб қайнонамни қишда олиб келган эдик. Қарийб этти ойдан буён бирга яшаймиз. Кексалиги хурмати кайфиятига қарайман, кўнгли тусаган нарсаларни олиб келаман. Эрталаб ишга кетгунча айтган таомини тайёрлаб кетаман. Ҳуллас, хаммаси яҳшидай, баҳтли оила бўлиб яшаётгандик.

Май ойида отамнинг тоби қочгани учун шифокорга кўриниш учун келиб, уйимизда бир хафта турдилар. Кейин опам баъзи ишларини хал қилиш учун Тошкентга келди. Ха-я, отам олиб берган уй бизда қолган. Кейинчалик уни сотиб, ўзимиз пул қўшиб, катта ховли олганмиз.

Синглимнинг боласи бетоб бўлиб, кўрикка борса, номи қўрқинчлироқ, оғир касалликлардан бирини ташҳисини қўйиб, Тошкентда яна бир текширтириб, аниқ қарорга келиш учун йўлланма беришган экан. Икки кун аввал у боласини олиб келди. Кеча ишдан келсам, йиғлаб ўтирибди. Қайнонам: “биринг келиб, биринг кетиб тинмас экансанлар. Хадеганда Тошкентда нима бор? Ўзи бу уйда ким уйланган, ўғлимми ёки сени опангми? Ўғлим омон бўлсин, шундай келавериб, тинчлик бермасанглар, ажраштираман, каби сўзларни айтиб, болани хам турткилаётган экан.

Яширмайман, жахлим чиқди. Тўғриси, мен энди ўттиз йил олдинги, содда, довдир, йиғлоқи келин эмасман. Гапиришни, ўз фикримни айтишни биламан. Энди ёш хам эмасман, элликка кирдим. Набираларим бор. Шундай бўлса-да тонг кечқурундан ақллироқ деган ҳаёлда индамадим.

Синглим тонг ёришмасдан, бир пиёла чой хам ичмай, болани қон тахлилини текширтириб, қишлоққа кетишини айтиб, уйдан чиқиб кетди. Жуда алам қилди. Нонушта махал қайнонамга: “бирор нарсадан норози бўлсангиз ўзимга айтинг, нега синглимга гапириб юрибсиз? Ўзини дарди ўзига этарли, бу эрга хавасга, ўйнаб-кулишга келгани йўқ-ку?” деганим катта жанжалга сабаб бўлди. Йиллар давомида асабларим анча бўшашиб қолган эканми, билмайман бу сафар мен хам битта гапдан қолмадим.

Турмуш ўртоғим онасига хам менга хам танбех берди. Лекин, унинг “кекса онамга нега гап қайтардинг, индамай турсанг ўлармидинг, эшак! Она талоғини берайми?” деган сўзлари жуда оғир ботди. Сабр косам чил-чил бўлди... Йиғлаб, юрагимдаги бор аламларимни айтдим. Уйда ўтира олмадим. Нафасим қисди. Гаплашсангиз, энгил тортадиган дугонангиз йўқми дерсиз, атрофимда яқинларим, дугоналарим жуда кўп. Лекин, шунча йиллар хеч кимга дард-хасрат қилмадим. Оиладаги гапни кўчага олиб чиқишга ор қилдим. Юрагим йиғласа-да, хамиша ўзгаларга табассум билан боқдим. Энди дугоналаримга қайнонамдан, эримдан шикоят қилиш мен учун ўлим билан баробар...

Қайнонам нега доим ажралиш хақида гапиради? Шуни тушунмайман, билганим, қайнонам ўзининг қайнонаси билан чиқишмай, эрини қўшни туманга кўчишга мажбур қилган. Яқинларидан айирган. Шу-шу қайнотамнинг хеч бир қариндоши мехмонга келмаган. Турмуш ўртоғим “фақат шу қизга уйланаман” деб туриб олгани учун мени келин қилган, уйдагилар ўтмишдаги гаплар ўтмишда қолсин, қариндошлар узилишиб, бегона бўлиб кетмайлик деган мақсадда беришган. Мен қайнотамнинг узоқроқ қариндошини қизиман, балки, шу учун...

Онам сабрли аёл. Хар сафар уйга борганимда “хар замонада бир келасан, биламан, шахарда эркин яшашга ўрганиб қолгансан, шундай бўлсада қишлоққа келганингда қайнонагни кўнглига қара, “қайнонали келин - қарқара келин”, қайнонанг танбех берса, демак камчилигинг бор, тезда тузатишга харакат қил. Оилада тинч яшай десанг, сабрли бўл, деб айтган насихатлари туфайли бўлса керак, жанжал бўлганда хар сафар тилимни тишлаб, йиғлаб ўтираверганман.

Бутун хаёт йўлимни, ўтмишдаги ана шундай воқеаларни ўйлаб, пиёда қанча юрганимни билмайман. Ўзимга келсам, уйимиздан анча олислаб кетганимдан, оёқларим зирқираб оғриётган экан. Ўриндиқни кўриб, бир оз дам олиш учун ўтиргандим... яна ҳаёлим ўтмишга кетибди-да қизим!

Гап-сўзидан, ўзини тутишидан феъли юмшоқлиги сезилиб турган, истарали бу аёлга қараб, таскин беришга сўз тополмадим. Қайнона - келин ўртасида ажрим чиқаришга хам хақли эмасман. Бу масалани мохиятини қанча-қанча донишмандлар эчолмаганда, мен нима хам дердим. Фақат англаганим, ҳалқ орасида “қайнона қайнамаса, келин айнимайди” деган нақл бежизга пайдо бўлмаганини англадим. Ким нима деса, десин...