Ифторликкача... (​Ҳаётий воқеа)

Беихтиёр тамшанди. Тили танглайига зулукдек ёпишиб, ҳаракатсиз то`хтади. Лабини яламоқчи бо`лганди, ог`зига қуруқ, даг`ал, қог`оздек шиқирлаган нарса илинди. Ютинганди, димог`ида ҳам намлик сезмади.

«Кун бо`йи қуёшда юрдим, — о`йлади у го`шт бозорига умид билан кираётганида. — Тинкам қуриб кетганга о`хшайди. Тик оёқда юраверсанг, чарчаганингни сезмайсан, лекин ҳозир бирпас о`тирсанг борми, танангни жон тарк этаётгандек шалвираб қоласан...»

У ҳар куни ро`зг`орнинг югур-югури билан ҳали бозорга келади, ҳали томорқага киради, ҳали о`чоқ-тандирнинг атрофида куймаланади. Бугун ҳам саҳарликдан кейин томорқадаги сабзининг бир жо`ягини бегона о`тлардан тозалади. Кейин гуллаб-гуркираб ётган картошкаларининг тагини кавлаб, икки сумка териб олди. Бозорга олиб боради. Ҳарна бир-икки со`м-да. Икки сумкани ко`тариб уй томон келаётганди, катта о`г`ли бошини қашиб чиқиб келди.

Турдиларингми, болам? — деди у бо`йи анча чо`зилиб, элкалари ҳам кенгайиб, отасининг келбатини ола бошлаган о`г`лидан ко`з узмай.
Нималар қилиб юрибсиз? Уйг`отмайсизми, о`зим териб берардим, — норози то`нг`илади о`г`ли.
Опангнинг ҳасип эгиси келибди. Бозорга со`ппайиб бормай, дедим. Сотсам пул.
Опам келармикан?
Ҳа. Кечга томон келиб, ётиб кетаркан. Биринчи марта бемалол келиши. «Нима пишириб қо`яй десам», «ҳасип» деди. Болам бечора эрта-индин туг`ади. Ҳар нима тусайди-да ко`нгли.
Эртароқ уйг`отмабсиз-да! Помидорларга сув қо`йишим керак эди, — деди о`г`ли томорқа томон юраркан.
Менам бир кирсам, чиқолмай қоламан. Сабзини «о`тоқ» қилиб қолиб кетдим. Синглинг турдими?
Ухлаяпти...
Қаёққа ойи? — уйқуси о`чмаган ко`зларини ишқалаб со`ради қизи.
Бугун опанг келади. Ётиб кетади. Бозорга бориб келай. Ҳасиплик го`шт олишим керак.
Ҳасип қиласизми? — ко`злари порлаб кетди қизчанинг.
Кетдингизми, ойи? — ортидан қизининг овози келди.
Ҳа. Чой қилиб, акангни чақир. Томорқада оч-наҳор ишлайвермасин! Уйларни йиг`иштириб қо`й, опанг келади, дедим-а! Тушликка янги картошкадан қовуриб эя қолинглар!
Сизам картошка олиб келдингизми? Бутун дунёни картошка босиб кетганми, тавба? Нарироқ туринг, о`зи бир соатдан буён сотолмай ётибман, — шанг`иллай кетди ёнидаги аёл.
Ишқилиб сотай-да! Уйга қайтариб олиб кетмай... — минг`ирлаб қо`йди о`зича.
Ог`зим қуриб кетди-я! Ишқилиб, ифторликкача эсон-омон этиб олайлик... — деб қо`йди у ёнидаги аёлга.
Юр тез-тез! — уларнинг ёнига қо`лида чақалоқ ко`тарган ёшгина келин келди. — Раҳмат хола. Қо`йворинг, о`зи юради.
Юринг ой-и-и, — ялинган овоз келди наридан.
Уч бола билан иссиқда нима қилиб юрибсиз? Яна ҳаммаси кичкина экан?
Отамнинг қон босими чиқиб кетибди. Шунга шошиб кетаётгандим. Буни ко`рмайсизми, оёг`и чалкашиб йиқилгани-йиқилган.
Кичкина экан-да! Катта одамлар чидолмаяпти-ку иссиққа! — деди жажжи қизалоқни баг`ридан қо`ймай о`рнидан тураркан. — Қайси томонга юрасиз? Қо`йишиб келай...
Катта бекатга боришим керак...
Раҳмат, хола. Уйг`отинг уни. Сизни ҳам овора қилдик.
Жуда ширин ухлаяпти. Қайси таксига о`тирасиз, бирорта одамнинг қо`лига берамиз, — деди аёл го`дакка ачиниб.
Тонгда бо`лади, калла го`шт. Бу иссиқда уни сақлаб бо`ладими? Энг охирини ярим соатча аввал сотишди-ёв! — дейишди ҳаммаси.
Ҳасиплик го`штни қаэрдан топсам бо`лади? — дея бозорда зир югурди.
Ойим келди, — деган овоздан со`нг хуши о`зига қайтди.
Опанг келдими? — деди у кичкина қизига қараркан.
Ё`қ ҳали. Қо`шнимиз Гулнора опа бир дунё го`шт ташлаб кетди. Боқаётган ҳо`кизларини со`йишибди. «Сизларнинг ҳам ҳақингиз бор. Ойингиз томорқаларингиздан роса о`т юлиб ташларди», деди.
Мана ойи...
Вой, ҳасиплик го`шт-ку! — аёлнинг ко`злари чақнаб кетди. Қара, атай ҳасип қилишсин, деб берибди-да Гулнора. Худойимдан айланай, уйга го`шт келганини билиб, менга келинчакни ро`баро` қилган экан-да!

У икки сумкани эшик олдига қо`йди-да, ширин ухлаб ётган кичкина қизини уйг`отди. Кейин кийиниб чиқди.

«Ҳаммаси раҳматли отасига о`хшаб, ҳасипни яхши ко`ради. Тирик бо`лганида ҳозир уям қувонган бо`ларди... — уйлади у. — Ҳа майли, пешанасида бор экан, қирқ ёшнинг устида кетиш. Болалигида сариқ бо`лган экан. Ог`ир меҳнат ко`п қилди, ароқ ичди. Жигари ишдан чиққанини сезмай ҳам қолди. То`рт йилдан ошибди шунга ҳам...»

У о`зини анча тутиб олганини о`йлаб, Худога шукр қилди. Ҳарқалай, қиз чиқарди, о`г`ли коллежда о`қияпти. Кичкина қизи ҳам ҳадемай мактабни битиради. Бир ойга қолмай, невара ко`ради...

Хаёл билан уйдан чиқиб, икки сумкадаги картошни ко`тариб, ё`лга тушди.

Рамазон ойи бо`лишига қарамай бозор гавжум. Нишолдаю хурмонинг ко`плиги ро`за бошланганини айтиб турибди.

«Картошкамни яхши пулга сотсам, бир қутигина хурмо ҳам олволаман. Хурмо билан ог`из очиш жуда савобли эмиш. Нишолда ҳам олсаммикан? Болаларим эрди-да! «Катта қизим ҳам эб кетармиди? Яхшиси, нишолда оламан! Хурмони бошқа сафар оларман...»

У болаларининг ог`зи тегишини о`йлаб, ко`п нарса олишни дилига тугди. Деҳқон бозорининг четрог`ига о`тиб, картошкасини олдига қо`йди.

Шундагина у атрофга назар ташлади. Ростдан ҳам картошка сотаётганлар ко`п эди. У буни бир соат о`тиб ҳам бир кило сота олмаганида янаям чуқур ҳис қилди.

Қуёш эрга узанган нурлари орқали бор намлик, салқин ҳавони тортиб олаётгандек эди. Шу даражада иссиқ ва дим бо`лдики, унинг нафаси қайта бошлади. Ог`зини намлаш учун тамшанай деса, тили ҳаракатланмасди.

Бир соат о`тиб, нияти о`згарди: «Ишқилиб, сота олай. Ҳасиплик го`штлар тугаб кетмаса, эди...»

Банданинг айтгани бо`лармиди? Тушдан кейин зо`рг`а иккинчи сумкаси ярим бо`лди. Қолган уч-то`рт кило картошка ко`зига балодек ко`рина бошлади. Силласи ҳам қуриди, иссиқда о`тиравериб. У охири қолган картошкани қайтариб олиб кетишга қарор қилди. Нима бо`пти, уйда эйилиб кетади-ку!

У сумкасини йиг`ди-да, о`рнидан қо`зг`алди. Боради-ю, го`штни олиб уйга жо`найди. Ҳали го`штни ювиб-чайиб қозонга осгунича ҳам гап ко`п. Кеч бо`либ кетмаса бо`лди. Қизининг келишига тайёр бо`лса, зо`р бо`ларди-ю, қани унга вақт?

Аёл қадамини тезлатди. Го`шт бозори томонга энди бурилмоқчи эди, боланинг чинқириб йиг`лагани эшитилди. Ундан сал нарида бир ярим яшарча қизалоқ қайноқ асфалтга йиқилиб, куяётган қо`л-оёқларини типирчилатиб бақирарди. У жон ҳолатда го`дак томон отилди. Эрдан ко`тариб олди-ю, баг`рига босди. Шо`рлик қизалоқча терга ботган, юзлари бо`г`риқиб кетган, беҳузур бо`либ ҳам йиг`идан о`зини тиёлмасди.

Келинчак чақалог`ини баг`рига маҳкам босган, билагидан сумкаси ҳам осилиб турарди.

Аёл бо`йнини чо`зиб қараб, уч ёшча келадиган қизчани ко`рди. Уям қо`лида элим пакет ко`тариб олганди.

Аёл ё`лни чамалаб ичини уриб қо`йди. Чунки этти юз-саккиз юз метрча нарида. Бозорни айланиб чиқиб, ко`прикдан о`тиб, яна пича юриш керак. У сумкасини элкасига амаллаб о`тказди-да, қизалоқни маҳкамроқ тутди. Уч яшар қизалоққа ҳам раҳми келди-ю, начора. Озгина юрар-юрмас қо`лидаги қизча ухлаб қолди. Энди аёл қо`ли толиққанида уни эрга қо`я олмасди ҳам. Қадамини тезлатай деса, келинчак ҳам, о`зи ҳам уч яшар қизалоқнинг одими билан ҳисоблашиб келаяпти.

У чарчаганини сезди. Мадори қуриди. Тили буткул танглайига ёпишди.

«Ифторликкача сабр бер, Худойим!»

Жони ҳалқумига келиб, бекатга этди. О`риндиққа чо`каркан, қо`ллари ҳеч нарсани сезмаётганини ҳис қилди. Уч килодан ортиқроқ картошка, қизча ва ташналик тинкасини қуритганди.

Со`нг айтганини қилиб, болани таксида о`тирган ёш йигитнинг қо`лига тутқазди-да, келинчак билан хайрлашди.

«Шунча ё`лга орқага қайтаман, энди. Майли ог`ринмай, савоб-ку! Жоним қолмади лекин. Йиқилиб тушмасам эди...»

У сувсизликдан лабларининг ҳам ёрилиб кетганини сезди. Шоша-пиша го`шт бозорга кираркан, ҳиддан ко`нгли аг`дарилди. Тишини тишига босиб атрофга аланглади. Излагани ё`қ! Қассоблардан суриштирди.

Аёл бор-будидан айрилган кишидек шалвираб қолди.

«Қизимга нима дейман? Ойим ҳасип пишириб о`тирибди, дея томог`и тушиб келаётгандир?»

Аёлнинг мадорсизлиги ҳам, чанқагани, ро`задорлиги ҳам унут бо`лди.

Натижа ё`қ. Ичидан нимадир узилгандек бо`лди. Йиг`лаб юборай деди. Судралиб, паришон ҳолда бозордан чиқди. Оладиган бошқа нарсаларни ҳам эсдан чиқарибди. Уйга қандай келганини ҳам билмайди.

Аёл қо`лидаги сумкани «то`п» этказиб бир четга ташлади-да, уйга кирди. Қизи элим тог`орача хом го`шт ко`тариб келди.

У ҳорг`инлигини ҳам, ташналигини ҳам унутди. Вужуди кучга то`либ, ҳасип пиширишга киришди. «Нишолдами, хурмоми олиш ҳам эсимга келмабди-я», деб ичини урган бо`лса-да, димог`и чог` эди...

КАМИНА