Қиссавур

Ёз. Хаво иссиқ. Қўқон автовокзалига одам дегани сиғмайди. Хар икки одамнинг бири қўлидаги читрўмол билан ўзини элпигани-элпиган. Иссиқ айниқса, автобус хайдовчиларини домига олган. Юравериб ўрганиб кетган бўлишса-да, барибир қўлларидаги қорайиб кетган рўмолчани бўйинларига суришларидан дим хаво жонларига тегиб кетганини билиб олиш қийин эмас…

Панароқда юзтача одам турганди. Бачқир автобуси кириб келганини кўришди-ю, хаммалари ўша ёққа чопа кетишди. Кимдир элкасига майда-чуйда тўла ҳалтани илган, кимдир ёнидагини турта-турта олдинга интилган. Мақсад битта. Нима қилиб бўлмасин, автобусга чиқиб олиш. Қолиб кетсанг, яна соатлаб иссиқда қовриласан…

Ёши ўн эттидан ошган, бўйнига тўқилган рўмолча ташлаб, оғзидаги сақични жағининг уёғидан буёғига олифталарча айлантираётган Мамир хам оломон автобусга ўзини урганини кўриб жинсисининг чўнтагига қўлини солди-да, яримта писка чиқарди ва икки бармоғининг ўртасига жойлаштирди…

Писка чўнтаккесарларнинг жони-дили. Синдириб ярмини кафтингга жойлайсан-у, сумка борми, чўнтак борми, билдирмайгина кесиб кетаверасан…

Йўқ, бунинг хам ўз йўллари бор. Кесгандан кейин сиҳ хам, кабоб хам куймайдиган қили-иб кесиш керак. Чўнтак ёки сумка эгаси пайқамаслиги лозим…

Кесдингми, ичидагиниям усталик билан олиб кетишни билишинг шарт. Йўқса, кесишдан не фойда?..

Мамир эса, бунақа ишларни қийворади. Қўқонлик устаси Нор қийшиқ (кўзи ғилайлиги учун шундай лақаб орттириб олган) нинг калтакларини эявериб пишган. Ана энди ошиғи олчи. Манаман деганини кесиб, борини шилиб кетади. Сезиб бўпти!..

Ха, айтганча, писка яна бир нарса учун жуда асқотади. Масалан, катмон ёҳуд пул эгаси пайқаб қолиб шартта билагидан олди дейлик. Ана шундай махалларда Мамир писка қистирилган бармоғини унга тўғрилайди-ю, бир зарб билан юзига тортиб юборади. Кўрибсизки, ўша одам қон тизиллаган юзини қўллари билан беркитиб эрга энгашган кўйи то ўзига келгунча Мамир ғойиб бўлади. Мелисагаям ҳабар қилишга улгурмай қолади…

Мамир бир четда оғзидаги сигаретини уёқдан-буёққа айлантирганча кузатиб турган Нор қийшиққа маъноли кўз қисиб қўйди-да, автобусга ўзини ураётган оломон орасига кирди. Аксига олгандек бу эрдагиларнинг аксарияти қариялар экан. Хаммасининг эгнида чопон…

— Уф-ф!..

Мамир жиғибийрон бўлиб одамларни турта-турта, энгилроқ кийинганини, қўлида сумкаси борини қидира бошлади…

— Эх, ана!..

Унинг кўзлари тиқилинчда базўр нафас олиб инқиллай-инқиллай олдинга интилаётган ёши таҳминан ўн саккизлардаги узун сочли қизни мўлжалга олди. Қиз сумкачасини қўлтиғига махкам қистириб олибди…

Мамир устозининг «ўгит»ларини эслади.

— «Агар кўринишидан энгилтак, олифтанамо қизларни тунамоқчи бўлсанг, — деганди Нор қийшиқ. — Аввал уларнинг баданига қўл теккизиб кўр. Ишон, энгилтак қизлар эркакнинг қўлларини баданида туйса, эриб кетишади. Сен ана шундан фойдаланиб қоласан…»

Мамир қийналиб-сиқталиб бўлса-да, қизнинг орқасидан тушди.

Ха, у хақиқатан офатижон эди. Сочлари тақимини ўпган, калтагина кўйлаги остидан туртиб чиққан сийналари оханрабодек ўзига тортади…

Мамир амал-тақал автобусга чиқди-да, қизнинг орқасига ўрнашиб олди.

«Ўлжа» бу таҳлит тиқилинчларга кўникмаган эканми, тез-тез силкиниб қўяр, қовоғидан қор ёғиларди.

«Хозир сени мулойимлаштириб қўяди аканг! — ҳаёлидан ўтказди Мамир қизнинг майин сочларини хидлаб-хидлаб қўяркан. — Сочига юзим тегсаям индамади. Демак, буям устоз айтганидек кетаверадиган ҳилидан…»

Ишқилиб, оҳири баҳайр бўлсин!..

Шу тобда аксига олгандек, одамлар уёқдан-буёққа сирғалиб ўтиб Мамирнинг бемалол харакатланишига ҳалал берарди…

— Йўқ, — деди ўзига ўзи кутилмаганда муштларини тугиб. — хозир харом иш қилиб ўтирмайман. Бекорга вақт кетказиб нима қиламан?.. Кетворган биттта бумиди?.. Катмонини олволсам, бунақаларнинг ўнтасига этади…

Яна устоз ўргатган усуллар ишга тушди. Мамир бармоқлари орасидаги писканинг тиғини сумкачага теккизиб секингина тортганди, тўртта бармоқча сиққулик тешикча пайдо бўлиб, сумкача ичидагилар унинг кафтини тўлдирди.

Бу холатни қиз тугул, ёнидагилар хам сезмай қолишди…

Мамир кафтидагиларни махкам ғижимларкан, бугун кечагидан хам мўмайроқ пул ишлаб топганини дарров хис қилди…

* * *

— Болам-эй, қай гўрларда санғиб юрасан-а сен? — шом пайти уйга кириб келган ширакайф Мамирни уриша кетди онаси Мунис ая. — Эрталабдан бери йўлингга кўз тикаман.

— Ўйнаб юрганим йўқ-ку, она!.. — ғўлдиради Мамир афтини бужмайтириб. — Тирикчилик қилиб юрибман, тирикчилик!

— Оббо, қачон сўрасам, бир гапни қайтараверасан. Нима иш қилганингни айтмайсан. Аҳир, мен онангман! Ичингдагини билишим керакми-йўқми?

— Билиб нима қиласиз? Сизга пул олиб келсам бўлдими?

— Э, олиб келган пулингам қуриб кетсин!.. Ҳавотир олганим-чи?..

— Манг, манави пулларни олиб қўйинг! — Мамир бир даста мингталик чиқариб Мунис аянинг қўлига тутди.

— Вой, мен ўлай, шунча пулни қаэрдан олдинг?.. Илгари бунақа катта пул олиб келмасдинг-ку!.. Айт, қилган ишинг қандай иш эканки, шунча пул тўлашса?.. (Мунис ая шу кунга қадар ўғлим бировларнинг хожатини чиқариб пул топяпти деб ўйларди)

— Сизга нима? — онанинг кўзларига бақрайиб тикилди Мамир. — Узумини энг-у, боғи билан ишингиз бўлмасин!..

— Йўқ, айтасан. Қаэрдан олганингни айтмагунингча қўймайман.

— Уф-ф!.. Ҳотин киши дегани ўзи… Ношукур бўларкан-да!.. Айтдим-ку, буёғини суриштирманг деб, она!.. Тергайвераркансиз-да!..

Мамир Мунис аянинг хай-хайлашига эътибор қилмай ҳонасига кириб кетди.

Хозир ёлғиз қолиб тунги режалар хақида бош қотириши лозим эди.

* * *

Ойдин кеча. Шахар кўчаларида ўткинчиларнинг хам деярли кети узилган. Фақат Мамиргина эгнига қора шим, қора кўйлак кийиб бошини эгганча номаълум тарафга кетиб борарди.

Чоррахага этганда бошини янада пастроқ тушириб олди. Бу ўғриларга ҳос одат. Чироқлар ёруғидан хам ҳавфсирашади. Кундузи киссаси кесиб кетилган кимсаларнинг биронтаси беиҳтиёр учраб қолишидан қўрқишади…

Нихоят, у кўзлаган тор кўча кўринди. Кўча бошида келишилганидек уни Нор қийшиқ кутиб турарди.

— Намунча судралмасанг? — дўқлаган бўлди у Мамир яқин келиб улгурмай. — Лаллаявераркансан-да қачон қараса!..

— Братан, нима деяпсиз? — тиржайди Мамир. — Бугун «лой»нинг каттасини қўлга киритдим.

— Йўғ-э… Ҳўш, қанча?

— Уёғини суриштирманг-да! Мана, улушингиз!..

Нор қийшиқ шогирдининг қўлидан бир даста мингталикни оларкан, кўзлари чақчайиб кетди.

— Оббо сен-эй!.. Қотирибсан-ку-а?.. Қани, бир бошдан айт-чи!.. Қайси бойваччани ўмардинг?..

— Аввалига анави кўрсатган қизингизни. — мақтана кетди Мамир. — Кейин нариги автобусга чиққандим, бир олифтанамо қария ўтирган экан. Вей, қийиққа тугвопти пулларини… Секи-ин яқин бордим. Қарасам, мудраб боряпти. Пайтдан фойдаландим-у, астагина қўлидаги қийиқни суғурволиб жуфтакни ростладим. Ишонасизми, қимирлаб хам қўймади.

— Ёнидагилар-чи?

— Э, биттаси ола қараш қилганди, пискани шундоқ томоғимга олиб бориб уёқдан-буёққа юргазим қўйдим. Тушунди шекилли, айбдор одамдай эрга қараб олди, хи-хи-хи-хи!..

— Бас, кулишни бас қил!.. Деворниям қулоғи бор дейишади… Айтганча, қизни қитиқлаб кўрмадингми?

— Тўғриси, братан, кўнглим тортмади.

— Кўнглингдан ўргилдим, тирранча!.. Ўзинг кимсан-у, кўнглинг нима бўларди.

— Жа эрга ураверманг!.. Биласиз-ку, унча-мунчасига қарайвермайман!.. Сизнинг таълимингизни олганман-да!..

— Бўпти, энди қулоқ сол!.. Хозир бир эрга борамиз. Ҳонадонни ўмарамиз.

— Братан, ҳавфли-ку!..

— Қуёнюрак бўлма! Мен ташқарида атрофни кузатиб тураман. Сен ичкарига кирасан-да, пул қидирасан. Эсингда бўлсин, буюм-суюмга эътибор қилиб ўтирма. Фақат пул қидир!..

— Ховлими?

— Йўқ, квартира. Жа бой одамники…

— Бўпти, кетдик унда!..

— Мен олдинроқда, сен ўн беш метр орқада борасан. Униси-буниси ҳитланмаслиги керак.

— Жа устасиз-да!.. — Нор қийшиқнинг элкасига уриб қўйди Мамир ва тайинлангандек ўн беш метр орқада қолиб йўлга тушди…

* * *

Афсуски, бу режа амалга ошмайдиган кўриниб қолди.

Кўчанинг нариги юзида бўйи нақ икки метр келадиган, хар қўли гурзидек Ҳомит қиморбоз хамтовоғи Ғани билан бирга ўтиб кетаётган экан. Нор қийшиқни кўриб бирдан тўҳтади.

— Хой, қийшиқ! — қичқирди у кўчани бошига кўтариб. — Нима бало, кўзингни ёғ босганми?..

Нор қиморбозни таниб чуқур уф тортганча унга яқин борди.

— Э, акалар, қалай, ошиқлар олчими ишқилиб? — хазиллашган бўлди Нор.

— Қаёққа кетяпсанлар? — жавоб бериш ўрнига сўради Ҳомит.

— Ха, энди… Сизларнинг қаэрга кетаётганингизни сўраётганимиз йўқ-ку, брат!..

— Сени жа бойиб кетди дейишяпти?.. Қачон акаларингга улуш бериб, мундоқ дуо оласан-а?..

— Ака, ўғрининг хеч қиморбоздан дуо олганини кўрганмисиз?..

Бу гапдан Ҳомит сал ранжигандай бўлдими, кутилмаганда айёрона кўз қисиб Норнинг элкасидан ушлаб четга тортди.

— Хозир зўр ўйин бўлади. Юр, шогирдингни олиб бир четда томоша қиласан. Вей, у эрда ўзинг биласан-ку, хаммаси бўкиб ичишади. Ўнг келса, биронтасини шилволармидинг…

Нор бирдан бошини ушлади.

Хақиқатан, қиморбоз тўғри айтяпти. Катта қиморлиги рост бўлса, унақанги эрларда илгариям бўлган. Ит эгасини танимай қолади. Бемалол кимнидир шилиб жуфтакни ростлаб юборса бўладиган… Қолаверса, хам пулли бўлади, хам кайф қилади…

— Мен рози, қани бошланг ўша қиморингизга!.. — деди Нор ёнидаги Мамирга билинар-билинмас кўз қисиб. — Бунақанги ишларни мана, Мамир қойиллатиб ташлайди.

— Лекин айтиб қўяй, — деди Ҳомит пичирлаб. — Бировга димингни чиқармайсанлар!..

— Албатта. Гап бўлиши мумкинмас…

* * *

Шу чоққача шахардаги манаман деган ўғри хам қиморбозни ўмармаганди.

Нор таваккал қилди.

Мамирга ишонди.

Каталакдеккина ховлидан ўтиб қиморҳонага кириб бораркан, остона хатлаганданоқ ичкарида ёнбошлаганча кайф сураётган ўн чоғли катта-кичик қиморбозларга бир-бир разм солиб чиқди. Шу аснода пул беркитиб қўйилиши мумкин бўлган жойларни кўздан кечирди.

Ҳона бўм-бўш. Жихоз деганининг ўзи йўқ. Демак, булар ютган пулини ё шолча остига, ё бурчакда қалашиб ётган сумкаларга жойлашади…

— Қани, жўрабоши, қарталарни суз!.. — деди Ҳомит дераза токчасида турган бир пиёла ароқни симириб ичгач. — Кутишга тоқат йўқ.

Жўрабоши деганлари Мамат исмли қирқларни оралаган, оқ сочли, қошлари қалинлигидан буралиб-буралиб кетган, ориқ бир эркак эди. Эринибгина ўрнидан турди-да, қўлидаги қарталарни аралаштира-аралаштира, дастурҳон устига ташлади.

— Аввал хамма атаганини ўртага ташласин! — Мамат бир-бир қиморбозларга кўз солди. — Нимага аммамнинг бузоғидай лаллайиб ўтирибсанлар? Ташласанг-чи хамманг!..

— Ўзи… Бугун қанчадан тикамиз? — сўради Ҳомит.

— Бошқаларни билмадим-у, лекин мен бошланишига ўн минг тикаман. — Мамат биринчи бўлиб дастурҳон устига бир даста юзталик ташлади.

— Унда мен йигирма минг тикаман. — дея Ҳомит хам бир даста икки юзталикни ўртага қўйди…

Ҳуллас, кимдир беш минг, яна кимдир ўн мингдан пулни ташлаб бўлгандан сўнг кўнгли таскин топган Мамат қарталарни сузишга тушди.

Нор эса, хамон бир нарсани ўйларди. Тезроқ қайсидир қиморбоз ютиб, ютуқни «юва» бошласа-ю, Мамирни имласа. Мана шу… Дастурҳоннинг нақ ярмини эгаллаб турган пулларни ими-жимида ўмариб жуфтакни ростласа…

— Булар кимлар? — кутилмаганда Ҳомитга юзланиб сўради Мамат Нор ва Мамирга ишора қилиб. — Булар хам ўйнайдими?

— Э, булар шунчаки томоша қилишга келган. Менинг укаларим.

— Сотиб қўйишмайдими ишқилиб?

— Нега сотаркан? Булар хам ўзимиздан. Фақат бошқа йўлминан пул топишади…

— Шунақами?.. Ха майли, бошладим бўлмаса!..

Қимор бошланди. Қартасининг юз томонини яшириб олган қиморбозлар аланг-жаланг эди.

Ҳонада пашша учса эшитилгудек сукунат.

Кимдир қартасига боқиб норози бош чайқаб қўяди. Кимдир билинар-билинмас жилмайиб қўяди.

Орадан ўн беш дақиқалар вақт ўтиб фақат Ҳомитнинг қўлида учта, Маматда бир донагина қарта қолди.

Қиморбозлар хайрон эди. Ютқазиш нималигини билмайдиган учар одам нахотки бу кеча ўйинни бой берса?..

Ҳомитнинг ўзи бўлса, ҳотиржамгина бир муддат қарталарга тикилиб ўтирди.

— Э, бу ўйин-да, акаси! — нихоят ўртадаги жимликни бузди Мамат. — Бу гал ютқазган бўлсанг, кейинги гал ютарсан. Шунгаям қовоқ-тумшуқ қилиб ўтирадими одам?..

— Ким ютқазибди? — даст ўрнидан қўзғалиб тиззалаб олди Ҳомит. — Сен Мамат жа хаддингдан ошаверма!.. Қани, қартангни кўрсат-чи!.. Хм-м… Мана бўлмаса!..

Дастурҳон устига Ҳомитнинг қўлидан учта туз учиб тушди.

Ўтирганлар ох тортиб юборишди.

— Мени ютадигани хали туғилмаган, Мамат! — хайқирди Ҳомит ва шоша-пиша ўртадаги пулларни сиқимлаб-сиқимлаб қора чарм сумкасига жойлади. — Мен онамнинг қорнидалигимдаёқ бошлаганман қарта ўйнашни, уқдиларингми? Қани, ароқдан қуй энди!..

Бу Нор учун кутилмаган вазият эди. У бошқа бир бегона қиморбознинг ютишини кутганди.

Энди нима бўлади? Бу эрга Ҳомитнинг ўзи бошлаб келди-ку!.. Энди ўзини тунаб кетадими?.. Қандай бўларкин?..

«Ўзидан кўрсин! — кўнглидан ўтказди у Мамирнинг биқинига охиста туртиб. — Шундай бойваччанинг квартирасини ташлаб бу эрларга келиб ўтирибман. Қуруқ кетаманми энди. Ҳомит пешонасидан кўраверади…»

* * *

Хаш-паш дегунча ичкилик бошланди. Кимдир аламидан ичарди, кимдир шунчаки вақт ўтказиш учун қадах уриштирарди. Ҳомит эса… Бу таҳлит «байрам»ларга кўниккани сабабми, одатига кўра катта пиёлага тўлдириб-тўлдириб ароқ қуяр, хар кўтарганда «Шарманда қилмасин!» деган сўзни албатта тилга оларди…

— Мамир, бўл, сумкани қўлга ол!..

Қиморбозларнинг аксарияти тарқаган. Ҳонада фақат Мамат ҳуррак отиб уҳлар, Ҳомит бўлса, ташқарига шамоллаб келиш бахонасида чиқиб кетганди.

— Тезроқ қуён бўлмасак кеч бўлади. — деди шивирлаб Нор. — Юришидан пишиб қолганди Ҳомит. — Қани, деразадан ошиб тушамиз…

Мамир итоаткорона сумка тўла пулларни қўлтиғига қисди-да, Норнинг ортидан дераза ошиб пастга сакради.

Афсуски, икки-уч метр нарида Ҳомит икки қўлини белига тираганча уларни кузатиб турарди.

— Вой ифлослар-эй!.. — асабий шивирлаб икки ўғрига яқин келди у. — Хали мени чув туширмоқчи бўлдиларингми, мени-я?..

— Буни пешона деб қўйибди, брат! — бўш келмади Нор хам. — Ютишингизни ўзингиз хам билмагансиз, шундаймасми?.. Ха-энди… Биз хам катта бир ишни ташлаб орқангиздан келганмиз…

— Мана сенга, қанжиқ!.. — беҳосдан башарасига келиб тушган мушт Норни эрга қулатди. Унинг орқасидан ҳудди шу таҳлит Мамир хам эр тишлади…

— Жон ака, урманг бизларни, урманг!.. — бақувват Ҳомитнинг оёқлари остида чангга беланиб ётган икки ўғри бараварига ялинишарди. — Жон ака, тавба қилдик!.. Тавба қилдик!..

Ҳомит яна бир-икки тепки билан уларни сийлагач, шошилмасдан Мамирнинг ёнида ётган сумкани қўлига олди.

— Энди баччағарлар… Ўзингга ўзинг қип қўйдинг иккалангам!.. Эртадан бошлаб автобус бекати атрофида кўрмай сенларни! У эрда менинг жияним бўлади эртадан. Мабодо кўриб қолсам, нақ бўғизлаб ташлайман!..

— Бўпти, ака!.. Фақат… Қўйворсангиз бўлди!..

* * *

— Қиморбоз бизни боплади! — деди эртаси куни Нор Мамирга кўкарган юзларини силай-силай. — Мараз барибир бир кун оладиганини олади. Уни соғ қўймайман!..

— Келинг, бошқа гапдан гаплашайлик! — норози тўнғиллади Мамир. — Ўшандан бўлак ташвишимиз йўқми?.. Анави айтганингиз нима бўлади энди?

— Қайси? Ха-а, квартирами? Вей, шу ишни бир ёқли қилиш керак. Бир дунё пул бўлиши аниқ уйида. Ўзим кўрганман. Ёлғиз аёл ўғлиминан яшайди. Ёшиям анчага бориб қолган. Ўғли қачон қараса, Россияда юради. Ўша ёқларда юриб «соққа» қилади дейишарди…

— Ишқилиб, ўғли кеп қолмасмикан?

— Йўқ. Яқиндагина жўнаб кетган. Кампир жа беғам ҳотин экан. Пишиллаб уҳлагани-уҳлаган эмиш… Ҳуллас, хаммасини аниқлаганман…

— Бўпти, ака, шу бугуноқ кирамиз унда. Ха энди, бизам бир қароқчилик қилсак қилибмиз-да-а, нима дедингиз?..

— Сен бўшашмасанг бўлди.

— Менам анойи эмасман. Мана кўрасиз, қотириб опчиқаман борини…

Икковлари шу кунни чекка-чеккада ўтириб, пиво ичиб кеч қилишди. Мамир хам уйига бормади. Мунис ая қаэрда муштлашиб юзлари қашқа бўлганин