Shimoliy Kavkazdagi Tamerlan (Amir Temur)
Jahon tarixidagi eng buyuk hukmdor va sarkardalar qatorida Aleksandr Makedonskiy, Gay Yuliy Tsezar, Napoleon Bonapart, Aleksandr Suvorovlar qatorida Temuriylar saltanatining asoschisi Temur ham bor. Evropada u Tamerlan nomi bilan mashhur boʻlib, fors tilidan tarjima qilingan "Timur-leng" laqabi "choʻloq Temur" degan maʼnoni anglatadi. Temur oʻzining ikkinchi ismini bir sababga koʻra oldi: 1362 yilda janglarning birida oyogʻidan yaralanib, oqsoqlanib qoladi.
Hayoti davomida Tamerlan Moʻgʻuliston, Gʻarbiy Osiyo, Fors, Hindiston, Usmonli davlati va Xitoyga qarshi koʻplab muvaffaqiyatli harbiy yurishlarni amalga oshirdi. Shu bilan birga, eng muhimi, sarkarda Oltin Oʻrda bilan kurashi bilan yodda qoldi. Hukmronligining birinchi kunlaridanoq Tamerlan bu davlatdan qoʻrqib, uning sharqiy qismida oʻzining siyosiy taʼsirini oʻrnatishga harakat qildi. U Chingizxonning toʻngʻich oʻgʻli Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi uchta yurish qildi. Zamonaviy Shimoliy Kavkaz hududiga koʻplab harbiy harakatlar taʼsir koʻrsatdi. Oltin Oʻrdaga qarshi urushning asosiy voqeasi shu erda boʻlib oʻtdi: 1395 yilda Terekdagi jang Oʻrdaning magʻlubiyati bilan yakunlandi. Jang asosan oʻzining oldingi kuchi va taʼsirini yoʻqotgan Oltin Oʻrdaning keyingi taqdirini oldindan belgilab berdi.
Tamerlan 1386 va 1394 yillarda Kavkazga birinchi yurishlarini boshladi. Urush bilan u hozirgi Shimoliy Eron, Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya hududlarini bosib oʻtdi. Gruziya-togʻli armiya kuchli qoʻmondonni bir muddat ushlab turishga muvaffaq boʻldi, ammo Tamerlan ularni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi. Gruzinlar va naxlar shimolga, Katta Kavkaz daralariga chekinishdi. Togʻli yoʻllar va dovonlar Tamerlan uchun strategik jihatdan juda muhim edi. Daryol darasidagi qalʼani egallash maqsadida yurishini davom ettirishga qaror qildi. Shunga qaramay, daradagi ulkan qoʻshinlar samarasiz boʻlib, Tamerlan chekinishga majbur boʻldi.
1395 yilda 300 ming kishidan iborat Tamerlan armiyasi Oltin Oʻrdaga qarshi yurish boshladi. U Derbent yaqinida toʻplanib, keyin Dogʻiston orqali oʻtib, Toʻxtamishning oldingi otryadlarini tor-mor qildi. Tamerlan Sunja va Terek daryolarini kesib oʻtib, zamonaviy Kabardino-Balkariya hududiga etib bordi. Aynan shu erda, qadimgi Djulat shahri yaqinida, zamonaviy Mayskiy shahridan unchalik uzoq boʻlmagan joyda, 1395 yil 15 aprelda XIV asrning eng katta jangi boʻlib oʻtdi, u uch kun davom etdi. Unda yarim millionga yaqin kishi qatnashdi. Toʻxtamish qoʻshini ogʻir magʻlubiyatga uchradi va bosqinchi Tamerlan Djulatni yer bilan yoʻq qilishni buyurdi.
Gʻalabadan keyin Tamerlan Toʻxtamish va uning ittifoqchilari qoʻshinining qoldiqlarini yoʻq qilishga kirishdi. 1395 yilda u Cherkes mintaqasini vayron qildi, Gʻarbiy Alan hukmdorlari Buriberdi va Burakan mamlakatini bosib oldi, Shimoliy Osetiya va Bolkariya togʻlarida joylashgan Kuli va Taus qalʼalarini zabt etdi, shuningdek, hududda joylashgan Ixron viloyatini boʻysundirdi. Osetiya va Ingushetiya.
Tamerlan Simsim mamlakatini - qadimgi Chechen davlatini, mashhur Gudermes qishlogʻini, Sulakdagi Almak shahrini va Chechen tekisligini zabt etishga koʻp kuch sarfladi. Uning Chechenistonga qarshi yurishi shunchalik dahshatli ediki, oʻsha yillardagi voqealar xotirasi uzoq vaqt davomida xalq ogʻzaki ijodida, masalan, "Oqsoq-Temur" haqidagi afsona va rivoyatlarda saqlanib qoldi.
1396 yil boshida Tamerlan Volga boʻyidagi Oltin Oʻrda shaharlarini zabt etish uchun shimolga yoʻl oldi. Muvaffaqiyatli janglardan soʻng qaytib kelgan Tamerlan dam olish uchun Stavropol oʻlkasidagi shtab-kvartirasida Oltin Qoʻrgʻon togʻida chodir tikdi. Oʻsha yilning bahorida u yana Dogʻistonni bosib olishni davom ettirdi, u erda avarlar, lazginlar va boshqa togʻlilarning birlashgan armiyasi magʻlubiyatga uchradi. Kuzda Tamerlan Zakavkaz, Suriya va Kichik Osiyoni bosib olish uchun Derbent orqali Shimoliy Kavkazni tark etdi.
Togʻlilar bilan boʻlgan janglarda Tamerlan Shimoliy Kavkazni oʻzi uchun himoya qila olmasligiga amin edi. Uning davlatining chegaralari tizmada qoldi. Shu bilan birga, Tamerlanning Shimoliy Kavkazga yurishi oʻchmas izlar qoldirdi: koʻplab yirik qadimiy shaharlar va yuzlab qishloqlar butunlay yoʻq boʻlib ketdi, mahalliy aholiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Bosqin oxir-oqibat Oltin Oʻrdani zaiflashtirdi, u 15-asr davomida oʻz kuchini tiklamay, alohida xonliklar va mulklarga parchalanib ketdi.
Hayoti davomida Tamerlan Moʻgʻuliston, Gʻarbiy Osiyo, Fors, Hindiston, Usmonli davlati va Xitoyga qarshi koʻplab muvaffaqiyatli harbiy yurishlarni amalga oshirdi. Shu bilan birga, eng muhimi, sarkarda Oltin Oʻrda bilan kurashi bilan yodda qoldi. Hukmronligining birinchi kunlaridanoq Tamerlan bu davlatdan qoʻrqib, uning sharqiy qismida oʻzining siyosiy taʼsirini oʻrnatishga harakat qildi. U Chingizxonning toʻngʻich oʻgʻli Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi uchta yurish qildi. Zamonaviy Shimoliy Kavkaz hududiga koʻplab harbiy harakatlar taʼsir koʻrsatdi. Oltin Oʻrdaga qarshi urushning asosiy voqeasi shu erda boʻlib oʻtdi: 1395 yilda Terekdagi jang Oʻrdaning magʻlubiyati bilan yakunlandi. Jang asosan oʻzining oldingi kuchi va taʼsirini yoʻqotgan Oltin Oʻrdaning keyingi taqdirini oldindan belgilab berdi.
Tamerlan 1386 va 1394 yillarda Kavkazga birinchi yurishlarini boshladi. Urush bilan u hozirgi Shimoliy Eron, Ozarbayjon, Armaniston va Gruziya hududlarini bosib oʻtdi. Gruziya-togʻli armiya kuchli qoʻmondonni bir muddat ushlab turishga muvaffaq boʻldi, ammo Tamerlan ularni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi. Gruzinlar va naxlar shimolga, Katta Kavkaz daralariga chekinishdi. Togʻli yoʻllar va dovonlar Tamerlan uchun strategik jihatdan juda muhim edi. Daryol darasidagi qalʼani egallash maqsadida yurishini davom ettirishga qaror qildi. Shunga qaramay, daradagi ulkan qoʻshinlar samarasiz boʻlib, Tamerlan chekinishga majbur boʻldi.
1395 yilda 300 ming kishidan iborat Tamerlan armiyasi Oltin Oʻrdaga qarshi yurish boshladi. U Derbent yaqinida toʻplanib, keyin Dogʻiston orqali oʻtib, Toʻxtamishning oldingi otryadlarini tor-mor qildi. Tamerlan Sunja va Terek daryolarini kesib oʻtib, zamonaviy Kabardino-Balkariya hududiga etib bordi. Aynan shu erda, qadimgi Djulat shahri yaqinida, zamonaviy Mayskiy shahridan unchalik uzoq boʻlmagan joyda, 1395 yil 15 aprelda XIV asrning eng katta jangi boʻlib oʻtdi, u uch kun davom etdi. Unda yarim millionga yaqin kishi qatnashdi. Toʻxtamish qoʻshini ogʻir magʻlubiyatga uchradi va bosqinchi Tamerlan Djulatni yer bilan yoʻq qilishni buyurdi.
Gʻalabadan keyin Tamerlan Toʻxtamish va uning ittifoqchilari qoʻshinining qoldiqlarini yoʻq qilishga kirishdi. 1395 yilda u Cherkes mintaqasini vayron qildi, Gʻarbiy Alan hukmdorlari Buriberdi va Burakan mamlakatini bosib oldi, Shimoliy Osetiya va Bolkariya togʻlarida joylashgan Kuli va Taus qalʼalarini zabt etdi, shuningdek, hududda joylashgan Ixron viloyatini boʻysundirdi. Osetiya va Ingushetiya.
Tamerlan Simsim mamlakatini - qadimgi Chechen davlatini, mashhur Gudermes qishlogʻini, Sulakdagi Almak shahrini va Chechen tekisligini zabt etishga koʻp kuch sarfladi. Uning Chechenistonga qarshi yurishi shunchalik dahshatli ediki, oʻsha yillardagi voqealar xotirasi uzoq vaqt davomida xalq ogʻzaki ijodida, masalan, "Oqsoq-Temur" haqidagi afsona va rivoyatlarda saqlanib qoldi.
1396 yil boshida Tamerlan Volga boʻyidagi Oltin Oʻrda shaharlarini zabt etish uchun shimolga yoʻl oldi. Muvaffaqiyatli janglardan soʻng qaytib kelgan Tamerlan dam olish uchun Stavropol oʻlkasidagi shtab-kvartirasida Oltin Qoʻrgʻon togʻida chodir tikdi. Oʻsha yilning bahorida u yana Dogʻistonni bosib olishni davom ettirdi, u erda avarlar, lazginlar va boshqa togʻlilarning birlashgan armiyasi magʻlubiyatga uchradi. Kuzda Tamerlan Zakavkaz, Suriya va Kichik Osiyoni bosib olish uchun Derbent orqali Shimoliy Kavkazni tark etdi.
Togʻlilar bilan boʻlgan janglarda Tamerlan Shimoliy Kavkazni oʻzi uchun himoya qila olmasligiga amin edi. Uning davlatining chegaralari tizmada qoldi. Shu bilan birga, Tamerlanning Shimoliy Kavkazga yurishi oʻchmas izlar qoldirdi: koʻplab yirik qadimiy shaharlar va yuzlab qishloqlar butunlay yoʻq boʻlib ketdi, mahalliy aholiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Bosqin oxir-oqibat Oltin Oʻrdani zaiflashtirdi, u 15-asr davomida oʻz kuchini tiklamay, alohida xonliklar va mulklarga parchalanib ketdi.
Izohlar
0Hozircha izoh yoʻq — birinchi boʻlib fikr bildiring!
